Zelfhulpgroepen voor nabestaanden na zelfdoding

Alles wat met de dood te maken heeft, speelt zich vandaag achter gesloten deuren af. Terwijl afscheid van het leven nemen toch onlosmakelijk met het leven verbonden is. Deze WegWijzer wil meehelpen aan een cultuurverandering.

Het taboe dat daarenboven nog steeds op een zelfdoding rust, bemoeilijkt voor veel nabestaanden het rouw- en het verwerkingsproces.

Hulp vragen is niet altijd vanzelfsprekend. Door de weg te wijzen naar zelfhulpgroepen en andere hulpverlenende initiatieven, wil deze brochure hun toegankelijkheid vergroten.

Verlies door zelfdoding

Een dierbaar iemand verliezen door de dood is een ingrijpende ervaring, maar in ieders leven onafwendbaar. Mensen die met een verlieservaring worden geconfronteerd, hebben het gedurende een bepaalde periode erg moeilijk.Rouwen is hard werken.

Dood door ouderdom, ziekte of een ongeval overkomt mensen. Een zelfdoding is een bewuste daad. Dit is meestal moeilijk te vatten door nabestaanden, waardoor hun rouwproces nog eens extra bezwaard wordt door velerlei twijfels en vragen. Het vaak onverwachte karakter van een zelfdoding schudt de grondvesten en de zekerheden van mensen grondig door elkaar.

« Ik dacht dat ik gek werd », « mijn gevoel is dood », « verkild », « het was alsof ik er niet was », « de wereld viel stil », « ik stikte in het verdriet », zo beschrijven nabestaanden wat de zelfgekozen dood van een dierbare bij hen veroorzaakt.

Uiteenlopende gevoelens zoals verbijstering, ongeloof, machteloosheid, een gevoel van onwerkelijkheid, woede en een groot verdriet maken zich bij het horen van de onheilstijding van nabestaanden meester. Nabestaanden van zelfdoding zijn slachtoffers van een drama.

Het is voor nabestaanden erg belangrijk om voor zichzelf te zorgen. Ze staan voor een heftige periode in hun leven. Een zelfdoding confronteert nabestaanden met zichzelf, met een zoektocht naar oorzaken, met een onvermijdelijk verlies en met prangende schuldvragen. Vaak ervaren nabestaanden de zelfdoding als een persoonlijke afwijzing en als een groot falen omdat zij schijnbaar niet in staat waren om hun dierbare te helpen, of niet beseften hoe groot diens problemen waren. Sterker nog dan bij andere onbegrijpelijke gebeurtenissen zoeken ze een antwoord op de 'waarom-vraag', de zin van een schijnbaar zinloze daad. Nabestaanden hebben soms het gevoel dat een verklaring alvast een deel van het verdriet kan wegnemen. Een zelfdoding blijft echter in de meeste gevallen een mysterie dat zelden volledig te doorgronden valt.

Een schuldgevoel

Vrijwel zonder uitzondering worstelen nabestaanden met de vraag wat zij hadden kunnen doen om deze suïcide te voorkomen. Momenten waarop de gestorven persoon misschien stilzwijgend om hulp vroeg, signalen gaf, woordeloos aangaf afscheid te nemen, zijn steeds terugkerende herinneringen. "Waarom heb ik toen ruzie met hem gemaakt, haar toen niet geknuffeld, zijn hand niet gepakt? ..." Vele nabestaanden voelen zich schuldig, ongeacht de hulp die zij geprobeerd hebben te geven.
Een schuldgevoel vloeit vaak voort uit het onmachtig gevoel waar mensen mee kampen als de dingen anders lopen dan voorzien. Maar dit betekent niet dat schuldgevoelens moeten worden weggewuifd, integendeel, ze een plaats geven is een belangrijk deel van het verwerkingsproces.

Het wordt niet gauw hardop gezegd, maar nabestaanden worden vaak overmand door gevoelens van boosheid : « Waarom heb je me dit aangedaan ? » Dit zijn volkomen normale gevoelens die uit machteloosheid ontstaan.

Vergeet niet te rouwen …

Iedereen rouwt anders, er bestaan enorme individuele verschillen. Alleen al de manier waarop iemand een band had met de overledene is bepalend voor de wijze waarop het verlies verwerkt wordt. Ook de eigen persoonlijkheid en omgeving spelen uiteraard een doorslaggevende rol.
Rouwen heeft een functie. Het is een mentaal verwerkingsproces waarbij je stilstaat bij het verlies en dat is erg pijnlijk. Uitstellen helpt niet, integendeel, een uitgesteld rouwproces is als stilstaand water dat na verloop van tijd troebel wordt.

De nabestaande heeft bij dit alles vooral behoefte aan steun en begrip. Niet alleen het verdriet over het verlies, maar ook de talloze onbeantwoorde vragen roepen verscheidene, overrompelende emoties op. Het kan zijn dat je die emoties graag met anderen zou willen delen.

Praten helpt …

Een intens rouwproces na zelfdoding dompelt nabestaanden vaak onder in geestelijke eenzaamheid. In deze moeilijke periode kan men vervreemden van andere mensen.

De mensen in de omgeving van hen die achterblijven zijn vaak geschokt. Het kan zijn dat mensen de gebeurtenis voor zichzelf te aangrijpend vinden om er over te praten. Anderen komen met goedbedoelde adviezen of met oordelen of verwijten.

Het gebeurt ook wel eens dat er helemaal geen reactie komt van mensen waarvan een reactie juist op prijs gesteld wordt. Kennissen, buren en collega's kunnen zich vaak moeilijk voorstellen wat er door nabestaanden heengaat. Hierdoor bestaat het risico dat nabestaanden in een isolement verzeilen. Veel nabestaanden lopen jaren rond, zonder ooit hun gedachten en gevoelens te hebben uitgesproken.

Nabestaanden hebben een enorme nood om te praten, om telkens weer hun verhaal te vertellen, om hun gevoelens te uiten, om te praten over het « waarom » en over de talloze vragen die zijn blijven liggen.

Heel wat nabestaanden vinden het moeilijk om zelf een gesprek te beginnen over het verlies vanwege de schuld- en schaamtegevoelens. Nabestaanden willen ook niet met iedereen over het gebeurde praten omwille van het onbegrip dat men zou kunnen ontvangen.

« We kunnen wel delen in de vreugde van anderen, maar delen in het leed is veel moeilijker »

Mensen uit de directe omgeving durven er niet gauw over te beginnen. Soms hebben ze angst omdat ze niet weten of de ander er wil over praten of omdat ze bang zijn teveel « los te maken ». Na een tijdje gaan ze ervan uit dat de nabestaande er niet meer wil over praten of ze vinden dat de rouwperiode over zou moeten zijn.

« Na driekwart jaar, toen ik er met vrienden over wilde praten, keken ze me aan met een gezicht van : Wil jij daar nu nog over praten? »

Voor zover steun uit de omgeving niet voldoende is, kan elders hulp gezocht worden. Dat kan in een zelfhulpgroep.

Een zelfhulpgroep voor nabestaanden na zelfdoding?

Sinds een aantal jaren komen mensen die een ervaring van zelfdoding in hun directe omgeving hebben meegemaakt, bij elkaar. Soms is het verdriet (deels) verwerkt, maar blijkt er behoefte te zijn om er nog eens over te praten. Praten met anderen die hetzelfde hebben meegemaakt kan makkelijker zijn. Lotgenoten worstelen allemaal met hetzelfde probleem. Daarom wordt de onderlinge communicatie in een groep door vele nabestaanden spontaner ervaren dan in de thuisomgeving. Er is minder sociale afstand, mensen voelen zich erg betrokken op elkaar, geven elkaar informatie, steun en moed.

In een zelfhulpgroep vormt het taboe geen struikelblok. Lotgenoten zijn juist gekomen om mensen te ontmoeten die hetzelfde hebben meegemaakt. Met lotgenoten kan je vrijuit praten en mag je verwachten dat je begrepen wordt.

Praten met lotgenoten kan helpen om het verdriet te verwerken en te proberen het leven weer op te pakken. Een zelfhulpgroep biedt hier de kans toe.

Wat biedt een zelfhulpgroep?

• De gelegenheid vrijuit te praten over hetgeen gebeurd is
• Begrip en (h)erkenning vinden bij anderen
• Een veilige plaats creëren waar ook gevoelens van kwaadheid, woede, schuld, schaamte, machteloosheid, angst, …kunnen toegelaten en besproken worden
• Samen zoeken naar wegen om met het kluwen van gevoelens en vragen om te gaan
• Door contact met lotgenoten het sociaal isolement doorbreken, waarin nabestaanden zich soms bevinden
• Samen zoeken naar manieren om met niet-rouwenden om te gaan
• Samen stappen zetten in het verwerken van het verlies door zelfdoding om zo het verloren evenwicht te herstellen
• Pijn verliest scherpte wanneer het kan gedeeld worden met lotgenoten
• Overzicht van zelfhulpgroepen voor nabestaanden na zelfdoding

Er bestaan open en gesloten zelfhulpgroepen

• Een gesloten groep bestaat uit een vast aantal deelnemers en komt meestal een beperkt aantal sessies bijeen. Een deelname aan alle sessies is aangewezen, zo krijgen mensen de kans om ongeveer gelijktijdig een verwerkingsproces door te maken in een hechte en vertrouwelijke sfeer
• Bij een open groep kan er op gelijk welk moment worden aangesloten

Sommige zelfhulpgroepen worden geleid door ervaringsdeskundigen, mensen die het ook zelf hebben meegemaakt, andere door professionele hulpverleners. Er wordt bij voorkeur steeds eerst telefonisch contact opgenomen met één van de contactpersonen. Deze kan je meedelen hoe je bij de zelfhulpgroep kan aansluiten, waar en wanneer deze precies plaatsvindt. Doorgaans gaat er een kennismakingsgesprek vooraf aan de groepsbijeenkomsten.